ΠΕΡΙ ΝΗΣΤΕΙΑΣ
«Νηστεία ψυχής ίαμά εστι» — Μ. Βασίλειος
❖ Τι είναι η Νηστεία;
Η Νηστεία είναι ένα από τα πιο σημαντικά πνευματικά γυμνάσματα της χριστιανικής ζωής. Στην ουσία της είναι η εκούσια και αγαπητική αποχή από ορισμένες τροφές και ηδονές, με σκοπό την ψυχική νήψη και την προσέγγιση του Θεού. Δεν είναι, όπως πολλές φορές παρερμηνεύεται, μια απλή «δίαιτα» ή μια τυπική υποχρέωση. Είναι πρωτίστως μια πράξη αγάπης και ελευθερίας.
Η Νηστεία αφορά όλο τον άνθρωπο — σώμα, ψυχή και πνεύμα. Νηστεύει το στόμα από τροφές, αλλά μαζί του νηστεύει και η γλώσσα από κακολογία, τα μάτια από ακόσμιες θεάσεις, τα αυτιά από σκάνδαλα, και ο νους από πονηρούς λογισμούς. Χωρίς αυτή την ολότητα, η νηστεία παραμένει κενός τύπος.
Ο Μέγας Βασίλειος το εκφράζει με μεγαλειώδη τρόπο: «Μη νηστεύης μόνον κρεάτων, νήστευε και κακίας· νήστευε οφθαλμών, νήστευε γλώσσης, νήστευε χειρών».
❖ Γιατί νηστεύουμε; Ποια είναι η θεολογική βάση της Νηστείας;
Η Νηστεία δεν είναι ανθρώπινη επινόηση — είναι εντολή του ίδιου του Θεού. Στον Παράδεισο, η πρώτη εντολή που έδωσε ο Θεός στον Αδάμ και την Εύα ήταν εντολή εγκράτειας: «Από παντός ξύλου του εν τω παραδείσω βρώσει φαγή, από δε του ξύλου του γινώσκειν καλόν και πονηρόν, ου φάγεσθε» (Γεν. 2,16-17). Η παράβαση αυτής της εντολής υπήρξε η πρώτη αμαρτία, που οδήγησε τον άνθρωπο στην φθορά και τον θάνατο και την έξοδο του από τον Παράδεισο.
Ο ίδιος ο Κύριός μας νήστευσε επί σαράντα ημέρες στην έρημο, προτού αρχίσει τη δημόσια δράση Του. Με την πράξη Του αυτή μας δείχνει πως η Νηστεία είναι προϋπόθεση πνευματικής ετοιμότητας και δύναμης. Δεν νήστευσε διότι το χρειαζόταν, αλλά για να μας υποδείξει την αξία και ωφέλεια της.
Η νηστεία ακόμη:
▸ Δαμάζει τα πάθη και υποτάσσει το σώμα στο πνεύμα — ο νηστεύων γίνεται «κύριος» του εαυτού του.
▸ Προετοιμάζει την ψυχή καλύτερα για προσευχή και συμμετοχή στη Θεία Κοινωνία.
▸ Εκφράζει μετάνοια, ταπείνωση και πένθος για τα αμαρτήματά μας.
▸ Αναπτύσσει ακόμη την αλληλεγγύη και προσφορά προς τους πτωχούς — Κανονικά πρέπει ό,τι εξοικονομούμε νηστεύοντας, να το προσφέρουμε σε αυτούς που έχουν ανάγκη όπως έκαναν οι παλαιότεροι Χριστιανοί.
✦ Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει χαρακτηριστικά: «Νηστεία μήτηρ εστίν αρετής, κατήγορος αμαρτίας, εικών της μελλούσης πολιτείας». Η νηστεία μας γυμνάζει για τη ζωή της Βασιλείας.
❖ Πώς νηστεύουμε σωστά; Ποια είναι η ορθή πρακτική;
Η ορθή νηστεία έχει δύο διαστάσεις αδιαχώριστες: την εξωτερική (σωματική) και την εσωτερική (ψυχική). Καμία από τις δύο δεν αρκεί μόνη της.
Σωματική νηστεία: αποχή από κρέας, γαλακτοκομικά, αυγά, ψάρι (εκτός ωρισμένων ημερών), ελαιόλαδο και οίνο (κρασί) τις καθορισμένες ημέρες. Η αποχή αυτή δεν αφορά ούτε την υγεία του σώματος, ούτε την εξωτερική εικόνα, αλλά την καλλιέργεια της εσωτερικής ελευθερίας, εγκράτειας και σωφροσύνης.
Πνευματική νηστεία: αποχή από κακολογία, κρίση, οργή, πονηρούς λογισμούς. Αύξηση προσευχής, προσοχής, μελέτης πνευματικής και ελεημοσύνης. Ο Ησαΐας περιγράφει με ανυπέρβλητη σαφήνεια τι ζητά ο Θεός: «Λύσε κάθε δεσμό αδικίας, άφησε ελεύθερους τους καταπιεσμένους, μοιράσου τον άρτο σου με τον πεινασμένο» (Ησ. 58,6-7).
✦ Πρέπει όμως να προσέξουμε κάτι σημαντικό. Η νηστεία που γίνεται με υπερηφάνεια ή επίδειξη είναι χειρότερη από τη μη νηστεία. Ο Κύριος στα Ευαγγέλια επικρίνει τους Φαρισαίους που νήστευαν επιδεικτικά. «Συ δε νηστεύων άλειψαί σου την κεφαλήν…» (Ματθ. 6,17).
❖ Πότε νηστεύουμε; Ποιες είναι οι περίοδοι Νηστείας;
Η Εκκλησία έχει ορίσει με σοφία και αγάπη ένα πλέγμα νηστειών που διατρέχει ολόκληρο τον χρόνο, ώστε η πνευματική άσκηση να είναι συνεχής και σταθερή.
▸ Κάθε Τετάρτη: μνήμη της προδοσίας του Κυρίου μας.
▸ Κάθε Παρασκευή: μνήμη της Σταυρώσεως του Κυρίου.
▸ Μεγάλη Τεσσαρακοστή (7 εβδομάδες πριν το Πάσχα): η αυστηρότερη νηστεία, εικόνα της σαρανταήμερης νηστείας του Κυρίου.
▸ Νηστεία Αποστόλων (από Δευτέρα μετά Κυριακή Αγ. Πνεύματος έως 29 Ιουνίου). Καταλύουμε λάδι και κρασί, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής και ψάρι κάθε Σάββατο και Κυριακή.
▸ Νηστεία Δεκαπενταύγουστου (1 – 14 Αυγούστου), προς τιμήν της Θεοτόκου. Είναι χωρίς λάδι καθημερινά εκτός Σαββάτου και Κυριακής.
▸ Νηστεία Χριστουγέννων (15 Νοεμβρίου – 24 Δεκεμβρίου). Γίνεται κατάλυση ελαίου, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής και ψαριού το Σάββατο και την Κυριακή ως τις 12 Δεκεμβρίου.
▸ Επιμέρους ημέρες: 5 Ιανουαρίου (παραμονή Θεοφανείων), 14 Σεπτεμβρίου (Ύψωση Τιμίου Σταυρού), 29 Αυγούστου (Αποτομή Τιμίας Κεφαλής Αγ. Ιωάννου Βαπτιστού). Αυτές τις μέρες τηρείται αυστηρή νηστεία, δηλαδή χωρίς λάδι.
❖ Πότε δεν νηστεύουμε και υπάρχει κατάλυση και κατάργηση της καθορισμένης νηστείας;
Η Εκκλησία, στη σοφία της, έχει ορίσει και περιόδους χαράς στις οποίες η νηστεία χαλαρώνει ή διακόπτεται — για να μην γίνει η νηστεία βάρος ανυπόφορο, οικονομώντας τα πιστά μέλη της για τη νηστεία που θα ακολουθήσει είτε γι’ αυτήν που προηγήθηκε.
▸ Διακαινήσιμος Εβδομάδα (Πασχαλινή εβδομάδα): αρχίζουμε να λύουμε τη νηστεία με την Ανάσταση!
▸ Εβδομάδα μετά την Κυριακή Αποκρεών: Δεν υπάρχει νηστεία καμμιά μέρα. Γίνεται δηλαδή κατάλυση εις πάντα.
▸ Δωδεκαήμερο (μεταξύ Χριστουγέννων και Θεοφανείων). Γίνεται κατάλυση εις πάντα καθημερινά εκτός της παραμονής των Θεοφανείων δηλαδή στις 5 Ιανουαρίου όπου είναι αυστηρή νηστεία.
▸ Εβδομάδα μετά Κυριακή Τελώνου και Φαρισαίου («Αποκριά»).
▸ Εβδομάδα της Τυροφάγου (μετά την Κυριακή Απόκρεως): Δεν τρώμε κρέας, αλλά τρώμε γαλακτοκομικά, αυγά και ψάρι.
▸ Ημέρες μεγάλων Δεσποτικών Εορτών που τυχαίνουν Τετάρτη ή Παρασκευή (π.χ. Χριστούγεννα, Θεοφάνεια). Γίνεται κατάλυση εις πάντα. Στις μνήμες αγίων, κατάλυση οίνου και ελαίου.
✦ Οι Κυριακές γενικώς δεν νηστεύονται — είναι ημέρα Αναστάσεως και χαράς. Η Κυριακή είναι η «Ογδόη Ημέρα», η εικόνα της Βασιλείας του Θεού. Εκτός βέβαια από τις περιόδους νηστειών όπου υπάρχει ειδική πρόνοια.
❖ Τι γίνεται με τους ασθενείς, τις εγκύους και τα παιδιά;
Η Εκκλησία δεν είναι μόνο πηγή νόμων, κανόνων και εντολών αλλά «Μητέρα». Αγαπά τα παιδιά της και ποτέ δεν θέλει να γίνει η νηστεία αιτία ζημιάς στην υγεία ή στη ζωή τους. Γι’ αυτό προβλέπει την «οικονομία» — δηλαδή την έμπρακτη επιείκεια σε ειδικές περιπτώσεις. Η νηστεία εξάλλου κατά τους αγίου Πατέρες είναι παθοκτόνος και όχι σωματοκτόνος.
▸ Οι ασθενείς: με την ευλογία του πνευματικού τους, μπορούν να τρώνε ό,τι χρειάζεται για την υγεία τους. Νηστεία και άσκηση είναι η ίδια η υπομονή στην ασθένεια.
▸ Οι έγκυοι και οι θηλάζουσες θα οικονομήσουν αναλόγως τη νηστεία γιατί έχουν να θρέψουν εκτός του εαυτού τους και άλλον άνθρωπο, το μικρό τους παιδί. Η υγεία του παιδιού έχει προτεραιότητα. Η τροφή δεν είναι αμαρτία — είναι αγάπη και προσφορά.
▸ Παιδιά: εισάγονται σταδιακά στη νηστεία ανάλογα με την ηλικία τους. Δεν επιβάλλεται αυστηρή νηστεία σε μικρά παιδιά τα οποία έχουν ανάγκη την τροφή στη βιολογική αύξησή τους.
▸ Εργαζόμενοι με σωματικό κόπο, μπορούν να τρώνε περισσότερο, αλλά διατηρώντας το πνεύμα της νηστείας και της εγκράτειας.
✦ Πάντα η οικονομία γίνεται μετά από συνεννόηση με τον πνευματικό. Η αυθαίρετη «λύση» της νηστείας χωρίς λόγο δεν είναι οικονομία — είναι αδιαφορία.
❖ Ποια είναι η σχέση Νηστείας και Θείας Κοινωνίας;
Όσον αφορά τους ασθενείς και τα πολύ μικρά παιδιά, δεν στερούνται της Θείας Κοινωνίας ακόμη και αν πρέπει να φάνε κάτι το πρωί πριν τη Θεία Κοινωνία. Η Εκκλησία πάντα φροντίζει να μην στερηθεί κανείς το Σώμα και Αίμα του Χριστού εξαιτίας ασθένειας ή μικρής ηλικίας. Καλά θα είναι οι ασθενείς να έχουν και την ευλογία του πνευματικού τους, χωρίς βεβαίως να νοιώθουν κάποια ενοχή ή ότι πράττουν κάποια αμαρτία.
Η νηστεία δεν είναι προϋπόθεση για συμμετοχή στη Θεία Ευχαριστία. Κάποιος ο οποίος υπακούει στην Εκκλησία και τηρεί τις καθορισμένες νηστείες και δεν έχει κάποιον πνευματικό λόγο που τον εμποδίζει μπορεί να μετέχει των αχράντων μυστηρίων με πνευματική προετοιμασία δηλαδή προσευχή και προσοχή στη ζωή του. Σίγουρα θα προσέξει το βράδυ της προηγούμενης μέρας να έχει κάποια περισσότερη εγκράτεια στο φαγητό και σε άλλες εξωστρεφείς κοινωνικές εκδηλώσεις προετοιμαζόμενος για το μεγάλο γεγονός της μετοχής του στη Θεία Ευχαριστία. Εννοείται ότι το πρωί θα είναι νηστικός (νήστης) μέχρι να κοινωνήσει.
