Η Μονή του Αγίου Νικολάου των Γάτων είναι φορτισμένη με μια μακρά παράδοση, που ανάγει την ίδρυσή της στον 4ο αι., από την Αγία Ελένη και το δούκα Καλόκαιρο.

Τα ερείπια της μονής, που έχουν αποκαλυφθεί στη βόρεια και ανατολική πλευρά του καθολικού, χρονολογούνται μεταξύ του 14ου και 16ου αι., ενώ η ανακατασκευή που πραγματοποιήθηκε από το Τμήμα Αρχαιοτήτων υπάγεται στην τελευταία φάση αναστήλωσης που έγινε στα μέσα του 18ου αι. από το Μητροπολίτη Κιτίου Μακάριο.

Ο ίδιος ο ναός δεν μπορεί παρά να χρονολογηθεί πριν από το 14ο αι. Στις ιστορικές πηγές η Μονή συναντάται ήδη το 15ο αι. και κυρίως το 16ο αι., όταν οι μοναχοί είχαν ήδη εκδιωχθεί από τους Τούρκους.

Δεν αποκλείεται η παράδοση για το πέρασμα από την περιοχή της Αγίας Ελένης να αντανακλά τη σημασία του χώρου ευρύτερα για τον ελλιμενισμό του βυζαντινού στόλου κατά τη ρωμαϊκή, παλαιοχριστιανική και ιδιαίτερα πρωτοβυζαντινή περίοδο. Οι πρόσφατες ανασκαφές στη θέση Καταλύματα των Πλακωτών και ο ρόλος του μνημείου στην αυτοκρατορική πολιτική για φιλοξενία προσφύγων και ιερών κειμηλίων, που διασώθηκαν από τις περσικές επιδρομές, πιθανότατα ανάγονται στην παράδοση, η οποία με την πάροδο του χρόνου φορτίστηκε, αλλοιώθηκε και ταυτίστηκε με το μόνο ζωντανό ακόμα εκκλησιαστικό μνημείο της περιοχής, τη Μονή του Αγίου Νικολάου.

Είναι γνωστό, επίσης, από τους περιηγητές του μεσαίωνα ότι η λίμνη, δηλαδή η αλυκή, προσέφερε στους κτηματίες της περιοχής ένα σημαντικό φορολογητέο εισόδημα από την αλιεία, μέρος του οποίου αντιπρόσωπευαν στον Άγιο Νικόλαο.

Το κανάλι, που σώζεται στην ακτή του Ladies Miles, ανήκει σε αυτή τη φάση και είναι η είσοδος την οποία περιγράφει ο Villamont το 1573, που άνοιγε για την ανανέωση του νερού και του αλιευτικού προϊόντος.

Εξαρτήματα της μονής αυτής θα πρέπει να ήταν τα ερείπια των παρεκκλησίων του Αγίου Βάρα, που σώζονται στην όχθη της αλυκής στα βόρεια της μονής.

Στοιχεία Επικοινωνίας & Στελέχωση

– Τηλέφωνο: 25952621

– Μοναχή: Χριστοφόρα Μοναχή

– Εφημέριος: Αρχιμ. Εμμανουήλ